ایا درېیمه نړیواله جګړه د امریکا او ایران ترمنځ له جګړې پیل شوې ده، او دا به پر نړیوال اقتصاد څه اغېز ولري؟

په دې اړه بحث چې ایا نړۍ لا دمخه د درېیمې نړیوالې جګړې پړاو ته ننوتې ده، له هرې سترې جیوپولیټیک شخړې سره راپورته کېږي. د امریکا او ایران ترمنځ تاوتریخوالی له همدغو خطرناکو ټکو څخه یو دی، ځکه چې پوځي، انرژۍ، مالي او سیاسي خطرونه په ځان کې راټولوي.

خو دې پوښتنې ته د تحلیلي ځواب لپاره باید هغه سیمه‌ییزه شخړه، چې د تشدید لوړ احتمال لري، له نړیوالې جګړې څخه جلا وپېژنو. هره شخړه چې یو ستر ځواک پکې ښکېل وي، په اوتومات ډول د نړیوالې جګړې پیل نه ګڼل کېږي. نړیواله جګړه ډېر پراخ مقیاس، د ګڼو هېوادونو ښکېلتیا او پر نړیوال نظم سیسټماتیک اغېز غواړي.

په علمي تعریف کې نړیواله جګړه څه ده؟

د نړیوالو اړیکو په علومو کې نړیواله جګړه یوازې د قربانیانو په شمېر یا د پوځي عملیاتو په شدت نه تعریفېږي. اصلي معیارونه د شخړې جغرافیایي پراخوالی، د ښکېلو سترو قدرتونو شمېر، د اقتصادونو د بسیج کچه، او پر نړیوال سیاسي او اقتصادي نظام یې اغېز دی.

هغې شخړې ته نړیواله جګړه ویلی شو چې څو وچې راونغاړي، لوی پوځي او اقتصادي قدرتونه پکې ښکېل وي، د سرچینو پراخ بسیج رامنځته کړي، او په نړۍ کې د ځواک توازن بشپړ بدل کړي.

له دې لیدلوري یوازې د امریکا او ایران ترمنځ جګړه، که څه هم ډېره جدي وي، لا هم اړینه نه ده چې د درېیمې نړیوالې جګړې معنا ولري. دا به یوه ډېره مهمه جیوپولیټیکه شخړه وي، خو د دې لپاره چې نړیواله شخړه وبلل شي، اړینه ده چې نور ستر قدرتونه هم په مستقیم ډول ورګډ شي او جګړه د منځني ختیځ له سیمې هاخوا وغځېږي.

د امریکا–ایران د شخړې ماهیت

د امریکا او ایران اړیکې له لسیزو راهیسې د جوړښتي شخړې بڼه لري. دا یوازې د یوې ځانګړې پېښې پر سر اختلاف نه دی، بلکې د سیاسي نفوذ، سیمه‌ییز امنیت، د انرژۍ لارو د کنټرول او په منځني ختیځ کې د ستراتیژیک موقعیت لپاره اوږدمهاله سیالي ده.

د امریکا–ایران شخړه څو کچې لري: د ایران اټومي پروګرام، اقتصادي بندیزونه، په سیمه کې د امریکا پوځي حضور، د اسرائیلو امنیت، په عراق، سوریه، لبنان او یمن کې د نفوذ سیالي، او د هرمز تنګي له لارې د تېلو د لېږد کنټرول.

د دې ډول اوسنۍ شخړې ډېر کم د دولت پر وړاندې د دولت د کلاسیکې جګړې بڼه خپلوي. ډېری وخت یې بڼه هایبرېډ وي: سایبري بریدونه، بندیزونه، استخباراتي عملیات، د نیابتي ډلو فعالیتونه، ډیپلوماتیک فشار، او محدود پوځي ګوزارونه پکې شامل وي.

ایا د امریکا–ایران جګړه کولی شي درېیمه نړیواله جګړه پیل کړي؟

په نظري ډول د امریکا او ایران ترمنځ شخړه کولی شي د یوې پراخې جګړې پیل شي، که د تشدید څو یو پر بل ورپېښېدونکي بهیرونه رامنځته شي. تر ټولو مهم عامل به د نورو سترو قدرتونو، لکه روسیې یا چین، مستقیم ورګډېدل وي، یا دا چې شخړه د سیمې ډېرو هېوادونو ته وغځېږي.

دوهم عامل به د انرژۍ د مهمو لارو پرېکېدل وي، په ځانګړي ډول د هرمز تنګي په سیمه کې. دا د نړۍ له تر ټولو مهمو د نفتو د لېږد نقطو څخه ده. د دې بندېدل کولی شي نړیوال انرژي‌يي شاک رامنځته کړي.

دریم عامل به د غچ اخیستونکو اقداماتو هغه لړۍ وي چې له سیاسي کنټروله ووځي. د شخړو د تشدید په نظریه کې تر ټولو خطرناک حالتونه هغه دي چې هر لوری محدود دفاعي ګامونه پورته کوي، خو بل لوری یې د لوی برید د چمتووالي په توګه تعبیر کړي.

سره له دې، باید ټینګار وشي چې هېوادونه معمولاً هڅه کوي له بشپړ-پیمانه جګړې ډډه وکړي، ځکه د هغې اقتصادي، ټولنیز او سیاسي لګښتونه به خورا سخت وي. له همدې امله تر ټولو احتمال لرونکی سناریو کنټرول شوی تشدید دی، یعنې داسې شخړه چې د ټولیزې جګړې تر کچې لاندې وساتل شي.

ولې منځنی ختیځ د نړیوال اقتصاد لپاره دومره مهم دی؟

منځنی ختیځ د نړۍ له تر ټولو مهمو انرژۍ سیمو څخه دی. د نړۍ د خامو تېلو د تولید او صادراتو یوه لویه برخه له همدې سیمې راځي. د سیمې هر ډول بې‌ثباتي سمدستي د خامو موادو پر بیو، د لېږد پر لګښتونو، انفلاسیون او د پانګه‌والو پر احساساتو اغېز کوي.

د امریکا–ایران جګړه به پر نړیوال اقتصاد یوازې د تېلو د عرضې د مستقیم کمښت له لارې اغېز ونه کړي، بلکې د خطر د پریمیم د لوړېدو له لارې هم اغېز کولی شي. ځکه مالي بازارونه یوازې د اکمالاتو واقعي پرېکېدو ته نه غبرګون ښيي، بلکې د هغې د پېښېدو احتمال ته هم.

د امریکا–ایران شخړې اغېز د تېلو او انرژۍ پر بیو

د تشدید تر ټولو مستقیمه پایله به د خامو تېلو د بیو لوړېدل وي. که پانګه‌وال دې پایلې ته ورسېږي چې له سیمې اکمالات له خطر سره مخ دي، د خامو تېلو بیه کولی شي په چټکۍ لوړه شي. دغه زیاتوالی به ډېر ژر د سون‌توکو، ترانسپورټ، تولید او لوژستیک پر بیو هم خپور شي.

ګران تېل د شرکتونو لپاره لوړ لګښتونه معنا لري، په ځانګړي ډول د ترانسپورټ، صنعت، کیمیاوي، کرنې او ای کامرس په برخو کې. په پایله کې به شرکتونه د خپلو محصولاتو بیې لوړې کړي، چې دا به د انفلاسیون فشار زیات کړي.

لوړې انرژي‌يي بیې په ځانګړي ډول د هغو اقتصادونو لپاره خطرناکې دي چې خام مواد واردوي. هغه هېوادونه چې د تېلو او ګازو پر وارداتو تکیه لري، اړ کېږي د انرژۍ د پېر لپاره ډېرې پیسې ځانګړې کړي، چې دا به د دوی سوداګریز توازن خراب کړي او ښايي اسعار یې کمزوري کړي.

د انفلاسیون او د مرکزي بانکونو پر سیاست اغېز

د انرژۍ د بیو لوړېدل کولی شي د انفلاسیون د زیاتېدو لامل شي. کله چې تېل ګرانېږي، د ترانسپورټ او تولید لګښتونه لوړېږي او وروسته د مصرفوونکو لپاره وروستۍ بیې هم پورته ځي. دې میکانیزم ته د لګښت-محوره انفلاسیون ویل کېږي.

د مرکزي بانکونو لپاره به دا یو سخت حالت وي. له یوې خوا د انفلاسیون زیاتوالی ښايي د لوړو سودي کچو د دوام غوښتنه وکړي. له بلې خوا، جیوپولیټیکه شخړه کولی شي اقتصادي وده کمزورې کړي، چې دا بیا د نرمې پولي پالیسۍ په ګټه دلیل برابروي.

په عملي توګه دا معنا لري چې په مالي بازارونو کې به ناڅرګندتیا زیاته شي، د شرکتونو او مصرفوونکو لپاره به د پور شرایط سخت شي، او پانګه‌وال به ډېر احتیاط وکړي.

پر مالي بازارونو اغېز

جیوپولیټیکې شخړې عموماً په مالي بازارونو کې بې‌ثباتي زیاتوي. پانګه‌وال په لوړې خطر لرونکو شتمنیو کې خپله ونډه کموي او پانګه هغو خوندي پناه‌ځایونو ته وړي، لکه امریکايي ډالر، سره زر، د لویو اقتصادونو دولتي اسناد، او سویسي فرانک.

د امریکا–ایران د جګړې په صورت کې به تمه کېده چې د سهمونو په بازارونو کې کموالی راشي، د انرژۍ د خامو موادو بیې لوړې شي، پر سرو زرو تقاضا زیاته شي، او د اسعارو په نرخونو کې بې‌ثباتي نوره هم ډېره شي.

تر ټولو ډېر زیان‌من به هغه سکتورونه وي چې د انرژۍ د لګښتونو او نړیوال ترانسپورټ پورې تړلي دي. په عین حال کې، ځینې انرژي‌يي شرکتونه ښايي په لنډ مهال کې د تېلو د بیو له لوړېدو ګټه واخلي.

پر نړیوال تجارت او د اکمالاتو پر ځنځیرونو اغېز

اوسنی اقتصاد پر پراخو اکمالاتي ځنځیرونو ولاړ دی. د منځني ختیځ په سیمه کې شخړه کولی شي سمندري لېږد ګډوډ کړي، د باروړنې لګښتونه لوړ کړي، د بیمې بیې زیاتې کړي، او د سپارلو وختونه وغځوي.

د شرکتونو لپاره به دا معنا ولري چې لوی زیرمې جوړې کړي، بدیل عرضه کوونکي ولټوي، او د لوژستیکي خطر پر وړاندې ځان خوندي کړي. په اوږد مهال کې به دا بهیر د تولید د سیمه‌ییز کېدو او له لرې بازارونو د اتکا د کمولو لړۍ لا چټکه کړي.

دغه پدیده د ډي‌ګلوبالیزېشن له پراخ بهیر سره برابره ده، یعنې له اعظمي لګښتي مطلوبیت څخه ورو ورو د اکمالاتي ځنځیرونو د زیات مقاومت پر لور تګ.

پر ای کامرس او بازارموندنې اغېز

د امریکا–ایران شخړه به پر ای کامرس او انټرنېټي بازارموندنې هم غیرمستقیم اغېز ولري. د ترانسپورټ او انرژۍ د لګښتونو لوړېدل کولی شي د لېږد بیې، د ګودامدارۍ لګښتونه او د محصولاتو بیې لوړې کړي.

مصرفوونکي د جیوپولیټیکې ناڅرګندتیا په وخت کې ډېر ځله پر اختیاري توکو لګښت کموي او بودیجه د لومړنیو اړتیاوو پر لور اړوي. دا به معنا ولري چې پر کنورژن فشار ډېر شي، د بیې حساسیت لوړ شي، او د اعلاني کمپاینونو اداره به لا محتاطه شي.

په بازارموندنه کې به دا د پېرېدونکو د ساتنې، اتومات کولو، د ګټې د حاشیې د ښه کولو، د ارزښت د روښانه بیان او د باور د جوړولو اهمیت زیات کړي. هغه شرکتونه چې یوازې پر ارزانه اعلاني ټرافیک تکیه کوي، د ګټې د کمېدو له پلوه به ډېر زیان‌من وي.

اقتصادي بندیزونه د اقتصادي جګړې د وسیلې په توګه

د امریکا–ایران شخړه یوازې پوځي بُعد نه لري. اقتصادي بندیزونه یې یو ډېر مهم عنصر دی. بندیزونه کولی شي صادرات، واردات، مالي نظام ته لاسرسی، د پانګونې امکانات او د خامو موادو سوداګري محدوده کړي.

بندیزونه د اقتصادي فشار یوه بڼه ده چې کولی شي د بشپړ-پیمانه جګړې له اړتیا پرته د مقابل لوري اقتصاد کمزوری کړي. خو په عین وخت کې د نورو هېوادونو او شرکتونو لپاره هم جانبي اغېزې لري چې په نړیوال تجارت کې برخه اخلي.

په اوږد مهال کې د بندیزونو له حده زیات کارول کولی شي د نړیوال مالي نظام د ټوټه کېدو لامل شي. هغه هېوادونه چې بندیزونه پرې لګېدلي وي، د تادیاتو بدیلې لارې، سوداګریز شریکان او د تصفیې نظامونه لټوي.

ایا نړۍ د دوامدارې بې‌ثباتۍ یوې دورې ته ننوځي؟

اوسنۍ شخړې ورځ تر بلې لږ د شلمې پېړۍ له کلاسیکو جګړو سره ورته والی لري. د جګړې د رسمي اعلان پر ځای موږ له اقتصادي فشار، سایبري بریدونو، معلوماتي عملیاتو، نیابتي شخړو، بندیزونو او محدودو پوځي ګوزارونو سره مخ یو.

له همدې امله ویلای شو چې نړۍ لازماً د کلاسیکې درېیمې نړیوالې جګړې په پیل کې نه ده، خو په زیاتېدونکې توګه د سیسټمي شخړې یوې دورې ته داخلیږي. دا د سترو قدرتونو هغه سیالي ده چې په یوه وخت کې په پوځي، ټکنالوژیک، مالي، انرژۍ او معلوماتي ډګرونو کې روانه ده.

د اقتصاد لپاره دا د خطر لوړه پریمیم، ډېره بې‌ثباتي، د اکمالاتو ډېرې پرله‌پسې ګډوډۍ، او د ستراتیژیک مقاومت لوړ اهمیت معنا لري.

تر ټولو احتمال لرونکې اقتصادي سناریوګانې

1. د محدود تشدید سناریو

دا تر ټولو احتمال لرونکی ډول دی. شخړه په سیمه‌ییزه کچه محدوده پاتې کېږي او اړخونه له بشپړ-پیمانه جګړې ډډه کوي. د تېلو بیې په لنډ مهال کې لوړېږي، مالي بازارونه عصبي غبرګون ښيي، خو له څه مودې وروسته بېرته باثباته کېږي.

2. د انرژي‌يي شاک سناریو

په دې ډول کې د کلیدي سمندري لارو له لارې د تېلو په لېږد کې جدي ګډوډۍ رامنځته کېږي. د انرژۍ بیې په چټکۍ لوړېږي، انفلاسیون ګړندی کېږي، او مرکزي بانکونو ته د سودي کچو راټیټول سختېږي.

3. د نړیوال تشدید سناریو

دا تر ټولو نامناسب او لږ احتمال لرونکی ډول دی. نور ستر قدرتونه هم شخړې ته ورننوزي، اقدامات ډېرې سیمې رانغاړي، او نړیوال اقتصاد د ژورې ناڅرګندتیا حالت ته داخلېږي. داسې سناریو کولی شي رکود، د خامو موادو د بیو سخت زیاتوالی او د مالي بازارونو بې‌ثباتي رامنځته کړي.

ایا دا د درېیمې نړیوالې جګړې پیل بلل کېدای شي؟

له علمي نظره باید د درېیمې نړیوالې جګړې اصطلاح په ډېرې اسانۍ ونه کارول شي. د امریکا–ایران شخړه، که څه هم ډېره جدي وي، په خپله د نړیوالې جګړې معیارونه نه پوره کوي. خو دا معنا نه لري چې اهمیت یې محدود دی.

دا یوه داسې شخړه ده چې د تشدید لوړ ظرفیت لري، ځکه له هغې سیمې سره تړاو لري چې د نړیوالې انرژۍ لپاره ستراتیژیکه ده، د نړۍ تر ټولو لوی قدرت پکې ښکېل دی، او کولی شي په یو وخت کې د ګڼو هېوادونو پر ګټو اغېز وکړي.

تر دې ډېر دقیق به دا وي چې دغه شخړه د پراخې جیوپولیټیکې بې‌ثباتۍ د یوې برخې په توګه وبلل شي، چې پکې د سترو قدرتونو سیالي، سیمه‌ییزې شخړې او اقتصادي جګړه ورځ تر بلې پر نړیوال اقتصاد ډېر اغېز کوي.

لنډیز

د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اړینه نه ده چې په اوتومات ډول د درېیمې نړیوالې جګړې پیل معنا کړي. د نړیوالې جګړې د یادولو لپاره باید شخړه څو وچې رانغاړي، څو نړیوال ستر قدرتونه په مستقیم ډول پکې ښکېل شي، او د اقتصادونو سیسټماتیک بسیج رامنځته کړي.

خو دا حقیقت نه بدلوي چې د امریکا–ایران د شخړې تشدید به پر نړیوال اقتصاد جدي اغېز ولري. د اغېز تر ټولو مهم کانالونه د تېلو بیې، انفلاسیون، د مرکزي بانکونو سیاست، مالي بازارونه, د اکمالاتو ځنځیرونه، بندیزونه او نړیوال تجارت دي.

تر ټولو احتمال لرونکې پایله به د ناڅرګندتیا زیاتوالی، د بازارونو ډېره بې‌ثباتي، د انرژۍ پر بیو فشار، او د اقتصاد د سیمه‌ییز کېدو د بهیر ګړندي کېدل وي. د شرکتونو لپاره به دا معنا ولري چې د خطر مدیریت ښه کړي، پر لګښتونو زیات کنټرول ولري، او ډېر مقاوم سوداګریز ماډلونه جوړ کړي.

نړۍ ښايي لا هم د کلاسیکې درېیمې نړیوالې جګړې په حالت کې نه وي، خو ورځ تر بلې روښانه ده چې په داسې شرایطو کې کار کوي چې دوامداره جیوپولیټیکه سیالي پکې حاکمه ده، او سیمه‌ییزې شخړې پکې نړیوالې اقتصادي پایلې لرلی شي.