Liệu Chiến tranh thế giới thứ ba đã bắt đầu từ cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, và điều đó có thể tác động thế nào đến kinh tế toàn cầu?

Cuộc tranh luận về việc liệu thế giới đã bước vào giai đoạn của Chiến tranh thế giới thứ ba hay chưa lại xuất hiện sau mỗi cuộc xung đột địa chính trị lớn. Căng thẳng giữa Mỹ và Iran là một trong những điểm nóng như vậy, bởi chúng kết hợp rủi ro quân sự, năng lượng, tài chính và chính trị.

Tuy nhiên, để trả lời câu hỏi này theo cách phân tích, cần phân biệt giữa một cuộc xung đột khu vực có tiềm năng leo thang cao với một cuộc chiến tranh thế giới. Không phải mọi cuộc xung đột có sự tham gia của một cường quốc đều tự động đồng nghĩa với sự khởi đầu của chiến tranh toàn cầu. Một cuộc chiến tranh thế giới đòi hỏi quy mô rộng hơn nhiều, sự tham gia của nhiều quốc gia và tác động mang tính hệ thống đối với trật tự quốc tế.

Chiến tranh thế giới được hiểu như thế nào theo góc nhìn học thuật?

Trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, chiến tranh thế giới không được định nghĩa chỉ bằng số lượng thương vong hay cường độ của các hoạt động quân sự. Yếu tố then chốt là phạm vi của xung đột, số lượng cường quốc tham gia, mức độ huy động các nền kinh tế và ảnh hưởng đối với hệ thống chính trị và kinh tế toàn cầu.

Một cuộc xung đột có thể được coi là chiến tranh thế giới nếu nó bao trùm nhiều châu lục, lôi kéo các cường quốc quân sự và kinh tế lớn nhất, dẫn đến việc huy động nguồn lực trên quy mô lớn và làm thay đổi hoàn toàn tương quan quyền lực trên thế giới.

Từ góc nhìn này, bản thân một cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, dù rất nghiêm trọng, vẫn chưa nhất thiết đồng nghĩa với Chiến tranh thế giới thứ ba. Đó sẽ là một cuộc xung đột có ý nghĩa địa chính trị to lớn, nhưng để được xem là xung đột toàn cầu thì cần có sự can dự trực tiếp của các cường quốc khác cũng như sự mở rộng chiến sự ra ngoài khu vực Trung Đông.

Bản chất của xung đột Mỹ–Iran

Quan hệ giữa Mỹ và Iran trong nhiều thập kỷ mang tính xung đột cấu trúc. Đây không chỉ là tranh chấp xoay quanh một sự kiện đơn lẻ, mà là sự cạnh tranh kéo dài về ảnh hưởng chính trị, an ninh khu vực, kiểm soát các tuyến năng lượng và vị thế chiến lược tại Trung Đông.

Xung đột Mỹ–Iran gồm nhiều lớp: chương trình hạt nhân của Iran, các lệnh trừng phạt kinh tế, sự hiện diện quân sự của Mỹ trong khu vực, an ninh của Israel, cuộc cạnh tranh ảnh hưởng tại Iraq, Syria, Liban và Yemen, cùng việc kiểm soát hoạt động vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz.

Xung đột kiểu này trong thời hiện đại hiếm khi mang hình thức chiến tranh cổ điển giữa quốc gia với quốc gia. Thường nó mang tính lai ghép: bao gồm các cuộc tấn công mạng, trừng phạt, hoạt động tình báo, hành động của các lực lượng ủy nhiệm, sức ép ngoại giao và các đòn tấn công quân sự hạn chế.

Liệu chiến tranh Mỹ–Iran có thể khởi đầu Chiến tranh thế giới thứ ba?

Về mặt lý thuyết, xung đột giữa Mỹ và Iran có thể trở thành điểm khởi đầu của một cuộc chiến rộng lớn hơn nếu xuất hiện một số quá trình leo thang chồng lấn lên nhau. Quan trọng nhất trong số đó sẽ là sự can dự trực tiếp của các cường quốc khác như Nga hoặc Trung Quốc, hoặc việc xung đột lan rộng sang nhiều quốc gia trong khu vực.

Yếu tố thứ hai sẽ là sự gián đoạn các tuyến năng lượng then chốt, đặc biệt là khu vực eo biển Hormuz. Đây là một trong những nút vận chuyển dầu thô quan trọng nhất thế giới. Việc phong tỏa nơi này có thể gây ra một cú sốc năng lượng toàn cầu.

Yếu tố thứ ba sẽ là một loạt hành động trả đũa vượt khỏi tầm kiểm soát chính trị. Trong lý thuyết leo thang xung đột, những tình huống đặc biệt nguy hiểm là khi mỗi bên thực hiện các hành động phòng thủ hạn chế, nhưng phía còn lại lại diễn giải chúng như sự chuẩn bị cho một cuộc tấn công lớn hơn.

Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng các quốc gia thường cố tránh chiến tranh toàn diện, bởi chi phí kinh tế, xã hội và chính trị của nó sẽ cực kỳ lớn. Vì vậy, kịch bản có khả năng cao hơn là leo thang có kiểm soát, tức một cuộc xung đột được tiến hành dưới ngưỡng chiến tranh tổng lực.

Vì sao Trung Đông có ý nghĩa lớn đối với kinh tế toàn cầu?

Trung Đông là một trong những khu vực năng lượng quan trọng nhất thế giới. Một phần đáng kể sản lượng và xuất khẩu dầu toàn cầu đến từ chính khu vực này. Bất kỳ sự mất ổn định nào tại đây đều lập tức tác động đến giá nguyên liệu, chi phí vận tải, lạm phát và tâm lý của nhà đầu tư.

Chiến tranh Mỹ–Iran có thể ảnh hưởng đến kinh tế thế giới không chỉ thông qua việc trực tiếp làm giảm nguồn cung dầu, mà còn qua sự gia tăng phần bù rủi ro. Bởi lẽ thị trường tài chính phản ứng không chỉ với những gián đoạn giao hàng thực tế, mà còn với chính xác suất chúng có thể xảy ra.

Tác động của xung đột Mỹ–Iran đến giá dầu và năng lượng

Hệ quả trực tiếp nhất của sự leo thang sẽ là giá dầu tăng. Nếu các nhà đầu tư cho rằng nguồn cung từ khu vực bị đe dọa, giá dầu thô có thể tăng vọt. Sự tăng giá này sẽ nhanh chóng lan sang giá nhiên liệu, vận tải, sản xuất và logistics.

Dầu đắt hơn đồng nghĩa với chi phí cao hơn cho doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành vận tải, công nghiệp, hóa chất, nông nghiệp và eCommerce. Kết quả là các công ty có thể tăng giá sản phẩm, từ đó làm gia tăng áp lực lạm phát.

Giá năng lượng cao đặc biệt nguy hiểm đối với các nền kinh tế nhập khẩu nguyên liệu. Những quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu dầu và khí đốt sẽ phải dành nhiều nguồn lực hơn để mua năng lượng, điều này làm xấu đi cán cân thương mại và có thể làm suy yếu đồng tiền của họ.

Tác động đến lạm phát và chính sách của các ngân hàng trung ương

Giá năng lượng tăng có thể dẫn đến lạm phát gia tăng. Khi dầu trở nên đắt hơn, chi phí vận tải và sản xuất tăng lên, sau đó là giá bán cuối cùng cho người tiêu dùng. Cơ chế này được gọi là lạm phát do chi phí đẩy.

Đối với các ngân hàng trung ương, đây sẽ là một tình huống khó khăn. Một mặt, lạm phát gia tăng có thể đòi hỏi phải duy trì lãi suất ở mức cao hơn. Mặt khác, xung đột địa chính trị có thể làm suy yếu tăng trưởng kinh tế, điều này lại ủng hộ một chính sách tiền tệ nới lỏng hơn.

Trên thực tế, điều đó sẽ đồng nghĩa với mức độ bất định lớn hơn trên thị trường tài chính, điều kiện tín dụng khó khăn hơn cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, cùng sự thận trọng lớn hơn từ phía nhà đầu tư.

Tác động đến thị trường tài chính

Các xung đột địa chính trị thường làm gia tăng biến động trên thị trường tài chính. Nhà đầu tư giảm tỷ trọng tài sản rủi ro và chuyển vốn sang các tài sản trú ẩn an toàn như đô la Mỹ, vàng, trái phiếu chính phủ của các nền kinh tế lớn nhất hay đồng franc Thụy Sĩ.

Trong trường hợp xảy ra chiến tranh Mỹ–Iran, có thể kỳ vọng thị trường chứng khoán đi xuống, giá nguyên liệu năng lượng tăng, nhu cầu đối với vàng cao hơn và biến động tỷ giá mạnh hơn.

Những lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất sẽ là các ngành phụ thuộc vào chi phí năng lượng và vận tải toàn cầu. Đồng thời, một số công ty năng lượng có thể được hưởng lợi trong ngắn hạn từ việc giá dầu tăng.

Tác động đến thương mại quốc tế và chuỗi cung ứng

Nền kinh tế hiện đại dựa trên các chuỗi cung ứng phức tạp và mở rộng. Xung đột tại khu vực Trung Đông có thể làm gián đoạn vận tải biển, tăng chi phí cước vận chuyển, đẩy phí bảo hiểm lên cao và kéo dài thời gian giao hàng.

Đối với doanh nghiệp, điều đó sẽ đồng nghĩa với việc cần xây dựng lượng tồn kho lớn hơn, tìm kiếm nhà cung cấp thay thế và phòng ngừa rủi ro logistics. Trong dài hạn, điều này có thể thúc đẩy xu hướng khu vực hóa sản xuất và giảm sự phụ thuộc vào những thị trường xa xôi.

Hiện tượng này phù hợp với quá trình phi toàn cầu hóa rộng hơn, tức sự rời xa dần khỏi mục tiêu tối ưu hóa chi phí tối đa để ưu tiên khả năng chống chịu cao hơn của chuỗi cung ứng.

Tác động đến eCommerce và marketing

Xung đột Mỹ–Iran cũng sẽ có tác động gián tiếp đến ngành eCommerce và marketing trực tuyến. Chi phí vận tải và năng lượng tăng có thể làm tăng giá giao hàng, chi phí lưu kho cũng như giá sản phẩm.

Người tiêu dùng trong giai đoạn bất định địa chính trị thường cắt giảm chi tiêu cho các hàng hóa không thiết yếu và chuyển ngân sách sang các sản phẩm cơ bản. Điều đó sẽ tạo áp lực lên tỷ lệ chuyển đổi, làm tăng độ nhạy cảm về giá và đòi hỏi phải quản lý các chiến dịch quảng cáo thận trọng hơn.

Trong marketing, điều này có thể dẫn đến vai trò lớn hơn của việc giữ chân khách hàng, tự động hóa, tối ưu biên lợi nhuận, truyền thông về giá trị và xây dựng niềm tin. Những doanh nghiệp chỉ dựa vào lưu lượng quảng cáo giá rẻ sẽ dễ bị suy giảm khả năng sinh lời hơn.

Các lệnh trừng phạt kinh tế như một công cụ của chiến tranh kinh tế

Xung đột Mỹ–Iran không chỉ giới hạn ở khía cạnh quân sự. Một yếu tố rất quan trọng là các lệnh trừng phạt kinh tế. Trừng phạt có thể hạn chế xuất khẩu, nhập khẩu, khả năng tiếp cận hệ thống tài chính, cơ hội đầu tư và thương mại nguyên liệu.

Trừng phạt là một hình thức gây sức ép kinh tế có thể làm suy yếu nền kinh tế đối phương mà không cần tiến hành chiến tranh toàn diện. Đồng thời, chúng cũng gây ra tác dụng phụ đối với các quốc gia và doanh nghiệp khác tham gia vào thương mại quốc tế.

Về dài hạn, việc lạm dụng các lệnh trừng phạt có thể dẫn đến sự phân mảnh của hệ thống tài chính toàn cầu. Các quốc gia bị trừng phạt sẽ tìm kiếm các kênh thanh toán thay thế, đối tác thương mại khác và những hệ thống thanh toán mới.

Liệu thế giới đang bước vào thời kỳ bất ổn thường trực?

Các xung đột hiện đại ngày càng ít giống những cuộc chiến tranh cổ điển của thế kỷ XX. Thay vì tuyên chiến chính thức, chúng ta đang chứng kiến sức ép kinh tế, các cuộc tấn công mạng, chiến dịch thông tin, các cuộc xung đột ủy nhiệm, trừng phạt và những đòn tấn công quân sự hạn chế.

Vì vậy, có thể nói rằng thế giới không nhất thiết đang ở điểm khởi đầu của một cuộc Chiến tranh thế giới thứ ba theo nghĩa cổ điển, nhưng ngày càng rõ ràng bước vào thời kỳ xung đột mang tính hệ thống. Đây là sự cạnh tranh giữa các cường quốc diễn ra đồng thời trên các mặt trận quân sự, công nghệ, tài chính, năng lượng và thông tin.

Đối với nền kinh tế, điều này đồng nghĩa với phần bù rủi ro cao hơn, biến động lớn hơn, gián đoạn nguồn cung thường xuyên hơn và tầm quan trọng ngày càng tăng của khả năng chống chịu chiến lược.

Các kịch bản kinh tế có khả năng xảy ra nhất

1. Kịch bản leo thang hạn chế

Đây là phương án có khả năng xảy ra cao nhất. Xung đột vẫn bị giới hạn trong phạm vi khu vực và các bên tránh chiến tranh toàn diện. Giá dầu tăng trong ngắn hạn, thị trường tài chính phản ứng căng thẳng, nhưng sau một thời gian sẽ ổn định trở lại.

2. Kịch bản cú sốc năng lượng

Trong phương án này, sẽ xuất hiện những gián đoạn nghiêm trọng trong hoạt động vận chuyển dầu qua các tuyến hàng hải then chốt. Giá năng lượng tăng vọt, lạm phát tăng nhanh và các ngân hàng trung ương gặp khó khăn trong việc hạ lãi suất.

3. Kịch bản leo thang toàn cầu

Đây là phương án bất lợi nhất và ít có khả năng xảy ra hơn. Các cường quốc khác tham gia vào xung đột, chiến sự lan sang nhiều khu vực hơn, và kinh tế thế giới rơi vào trạng thái bất định sâu sắc. Kịch bản này có thể dẫn đến suy thoái, giá nguyên liệu thô tăng mạnh và thị trường tài chính mất ổn định.

Có thể nói đây là khởi đầu của Chiến tranh thế giới thứ ba không?

Từ góc độ học thuật, không nên quá dễ dàng sử dụng khái niệm Chiến tranh thế giới thứ ba. Xung đột Mỹ–Iran, ngay cả khi rất nghiêm trọng, tự thân nó vẫn không đáp ứng các tiêu chí của một cuộc chiến tranh toàn cầu. Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là tầm quan trọng của nó là hạn chế.

Đây là một cuộc xung đột có tiềm năng leo thang lớn, bởi nó liên quan đến một khu vực mang tính chiến lược đối với năng lượng toàn cầu, có sự tham gia của cường quốc lớn nhất thế giới và có thể ảnh hưởng đến lợi ích của nhiều quốc gia cùng lúc.

Sẽ chính xác hơn nếu xem nó như một phần của tình trạng bất ổn địa chính trị rộng lớn hơn, trong đó sự cạnh tranh giữa các cường quốc, các xung đột khu vực và chiến tranh kinh tế ngày càng tác động mạnh lên kinh tế toàn cầu.

Tóm tắt

Chiến tranh giữa Mỹ và Iran không nhất thiết tự động đồng nghĩa với sự khởi đầu của Chiến tranh thế giới thứ ba. Để có thể nói đến chiến tranh thế giới, xung đột đó phải bao trùm nhiều châu lục, lôi kéo trực tiếp một số cường quốc toàn cầu và dẫn tới sự huy động nền kinh tế trên quy mô hệ thống.

Dù vậy, sự leo thang của xung đột Mỹ–Iran sẽ có tác động nghiêm trọng đến kinh tế thế giới. Những kênh ảnh hưởng quan trọng nhất là giá dầu, lạm phát, chính sách của ngân hàng trung ương, thị trường tài chính, chuỗi cung ứng, các lệnh trừng phạt và thương mại toàn cầu.

Hệ quả có khả năng xảy ra cao nhất là mức độ bất định tăng lên, biến động thị trường lớn hơn, áp lực lên giá năng lượng và sự tăng tốc của quá trình khu vực hóa nền kinh tế. Đối với doanh nghiệp, điều này sẽ đồng nghĩa với nhu cầu quản trị rủi ro tốt hơn, kiểm soát chi phí chặt chẽ hơn và xây dựng các mô hình kinh doanh có khả năng chống chịu cao hơn.

Thế giới có lẽ vẫn chưa ở trong một cuộc Chiến tranh thế giới thứ ba theo nghĩa cổ điển, nhưng ngày càng vận hành rõ nét hơn trong điều kiện cạnh tranh địa chính trị kéo dài, nơi các xung đột khu vực có thể tạo ra những hệ quả kinh tế mang tính toàn cầu.