Ξεκίνησε ο Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος από έναν πόλεμο μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν και ποια επίδραση μπορεί να έχει αυτό στην παγκόσμια οικονομία;

Η συζήτηση για το αν ο κόσμος έχει ήδη εισέλθει στη φάση του Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου επανέρχεται με κάθε μεγάλη γεωπολιτική σύγκρουση. Οι εντάσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν είναι ένα από αυτά τα σημεία ανάφλεξης, επειδή συνδυάζουν στρατιωτικό, ενεργειακό, χρηματοοικονομικό και πολιτικό κίνδυνο.

Ωστόσο, για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα με αναλυτικό τρόπο, πρέπει να διακρίνουμε μια περιφερειακή σύγκρουση με υψηλό δυναμικό κλιμάκωσης από έναν παγκόσμιο πόλεμο. Δεν σημαίνει κάθε σύγκρουση με τη συμμετοχή μιας μεγάλης δύναμης αυτομάτως την αρχή ενός παγκόσμιου πολέμου. Ένας παγκόσμιος πόλεμος απαιτεί πολύ ευρύτερη κλίμακα, εμπλοκή πολλών κρατών και συστημική επίδραση στη διεθνή τάξη.

Τι είναι ο παγκόσμιος πόλεμος από επιστημονική σκοπιά;

Στις διεθνείς σχέσεις, ένας παγκόσμιος πόλεμος δεν ορίζεται αποκλειστικά από τον αριθμό των θυμάτων ή την ένταση των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Καθοριστική σημασία έχουν η έκταση της σύγκρουσης, ο αριθμός των εμπλεκόμενων μεγάλων δυνάμεων, ο βαθμός κινητοποίησης των οικονομιών και η επίδραση στο παγκόσμιο πολιτικό και οικονομικό σύστημα.

Ως παγκόσμιος πόλεμος μπορεί να θεωρηθεί μια σύγκρουση που εκτείνεται σε πολλές ηπείρους, εμπλέκει τις μεγαλύτερες στρατιωτικές και οικονομικές δυνάμεις, οδηγεί σε μαζική κινητοποίηση πόρων και αλλάζει πλήρως τον συσχετισμό ισχύος στον κόσμο.

Από αυτή την οπτική, ένας πόλεμος μόνο μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, ακόμη και πολύ σοβαρός, δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ακόμη Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα ήταν μια σύγκρουση τεράστιας γεωπολιτικής σημασίας, αλλά για να θεωρηθεί παγκόσμια σύγκρουση θα απαιτούνταν η άμεση εμπλοκή άλλων μεγάλων δυνάμεων και η επέκταση των πολεμικών επιχειρήσεων πέρα από την περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Ο χαρακτήρας της σύγκρουσης ΗΠΑ–Ιράν

Οι σχέσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν έχουν εδώ και δεκαετίες χαρακτήρα δομικής σύγκρουσης. Δεν πρόκειται για μια διαμάχη μόνο γύρω από ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά για μια μακροχρόνια αντιπαλότητα για πολιτική επιρροή, περιφερειακή ασφάλεια, έλεγχο των ενεργειακών οδών και στρατηγική θέση στη Μέση Ανατολή.

Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν περιλαμβάνει αρκετά επίπεδα: το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τις οικονομικές κυρώσεις, τη στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στην περιοχή, την ασφάλεια του Ισραήλ, την αντιπαλότητα για επιρροή στο Ιράκ, τη Συρία, τον Λίβανο και την Υεμένη, καθώς και τον έλεγχο της μεταφοράς πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Μια σύγχρονη σύγκρουση αυτού του τύπου σπάνια λαμβάνει τη μορφή κλασικού πολέμου κράτος εναντίον κράτους. Συχνότερα έχει υβριδικό χαρακτήρα: περιλαμβάνει κυβερνοεπιθέσεις, κυρώσεις, επιχειρήσεις πληροφοριών, δράσεις ομάδων proxy, διπλωματική πίεση και περιορισμένα στρατιωτικά πλήγματα.

Θα μπορούσε ένας πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν να ξεκινήσει τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;

Θεωρητικά, η σύγκρουση μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν θα μπορούσε να γίνει η αρχή ενός ευρύτερου πολέμου, αν συνέβαιναν αρκετές αλληλεπικαλυπτόμενες διαδικασίες κλιμάκωσης. Η σημαντικότερη από αυτές θα ήταν η άμεση εμπλοκή άλλων μεγάλων δυνάμεων, όπως η Ρωσία ή η Κίνα, ή η επέκταση της σύγκρουσης σε πολλά κράτη της περιοχής.

Ο δεύτερος παράγοντας θα ήταν η διακοπή των βασικών ενεργειακών οδών, ιδιαίτερα στην περιοχή των Στενών του Ορμούζ. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα σημεία μεταφοράς πετρελαίου στον κόσμο. Ο αποκλεισμός του θα μπορούσε να προκαλέσει ένα παγκόσμιο ενεργειακό σοκ.

Ο τρίτος παράγοντας θα ήταν μια σειρά αντιποίνων που θα ξέφευγαν από τον πολιτικό έλεγχο. Στη θεωρία της κλιμάκωσης των συγκρούσεων, ιδιαίτερα επικίνδυνες είναι οι καταστάσεις στις οποίες κάθε πλευρά αναλαμβάνει περιορισμένες αμυντικές ενέργειες, αλλά η άλλη πλευρά τις ερμηνεύει ως προετοιμασία για μεγαλύτερη επίθεση.

Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να τονιστεί ότι τα κράτη συνήθως προσπαθούν να αποφεύγουν έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας, επειδή το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό κόστος του θα ήταν ακραίο. Γι’ αυτό, το πιο πιθανό σενάριο είναι μια ελεγχόμενη κλιμάκωση, δηλαδή μια σύγκρουση που διεξάγεται κάτω από το κατώφλι του ολοκληρωτικού πολέμου.

Γιατί η Μέση Ανατολή έχει τόσο μεγάλη σημασία για την παγκόσμια οικονομία;

Η Μέση Ανατολή είναι μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές περιοχές του κόσμου. Σημαντικό μέρος της παγκόσμιας παραγωγής και εξαγωγής πετρελαίου προέρχεται ακριβώς από αυτή την περιοχή. Κάθε αποσταθεροποίηση της περιοχής επηρεάζει αμέσως τις τιμές των πρώτων υλών, το κόστος μεταφοράς, τον πληθωρισμό και το κλίμα των επενδυτών.

Ένας πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν θα μπορούσε να επηρεάσει την παγκόσμια οικονομία όχι μόνο μέσω του άμεσου περιορισμού της προσφοράς πετρελαίου, αλλά και μέσω της αύξησης του ασφαλίστρου κινδύνου. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές αντιδρούν όχι μόνο σε πραγματικές διακοπές των προμηθειών, αλλά και στην ίδια την πιθανότητα να συμβούν.

Η επίδραση της σύγκρουσης ΗΠΑ–Ιράν στις τιμές του πετρελαίου και της ενέργειας

Η πιο άμεση συνέπεια μιας κλιμάκωσης θα ήταν η αύξηση των τιμών του πετρελαίου. Αν οι επενδυτές έκριναν ότι οι προμήθειες από την περιοχή απειλούνται, η τιμή της πρώτης ύλης θα μπορούσε να αυξηθεί απότομα. Μια τέτοια αύξηση θα μεταφερόταν γρήγορα στις τιμές των καυσίμων, των μεταφορών, της παραγωγής και της εφοδιαστικής.

Ακριβότερο πετρέλαιο σημαίνει υψηλότερο κόστος για τις επιχειρήσεις, ιδιαίτερα στους κλάδους των μεταφορών, της βιομηχανίας, της χημικής βιομηχανίας, της γεωργίας και του eCommerce. Κατά συνέπεια, οι εταιρείες θα μπορούσαν να αυξήσουν τις τιμές των προϊόντων, κάτι που θα ενίσχυε τις πληθωριστικές πιέσεις.

Οι υψηλές τιμές ενέργειας είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες για τις οικονομίες που εισάγουν πρώτες ύλες. Τα κράτη που εξαρτώνται από τις εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου θα έπρεπε να διαθέτουν περισσότερους πόρους για την αγορά ενέργειας, κάτι που θα επιδείνωνε το εμπορικό τους ισοζύγιο και θα μπορούσε να αποδυναμώσει τα νομίσματά τους.

Η επίδραση στον πληθωρισμό και στην πολιτική των κεντρικών τραπεζών

Η αύξηση των τιμών της ενέργειας μπορεί να οδηγήσει σε άνοδο του πληθωρισμού. Αν το πετρέλαιο ακριβαίνει, αυξάνεται το κόστος των μεταφορών και της παραγωγής και στη συνέχεια οι τελικές τιμές για τους καταναλωτές. Ένας τέτοιος μηχανισμός ονομάζεται πληθωρισμός κόστους.

Για τις κεντρικές τράπεζες, αυτή θα ήταν μια δύσκολη κατάσταση. Από τη μία πλευρά, η αύξηση του πληθωρισμού θα μπορούσε να απαιτεί τη διατήρηση υψηλότερων επιτοκίων. Από την άλλη, η γεωπολιτική σύγκρουση θα μπορούσε να αποδυναμώνει την οικονομική ανάπτυξη, κάτι που θα συνηγορούσε υπέρ μιας πιο ήπιας νομισματικής πολιτικής.

Στην πράξη, αυτό θα σήμαινε μεγαλύτερη αβεβαιότητα στις χρηματοπιστωτικές αγορές, δυσκολότερες πιστωτικές συνθήκες για επιχειρήσεις και καταναλωτές και μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα των επενδυτών.

Η επίδραση στις χρηματοπιστωτικές αγορές

Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις συνήθως αυξάνουν τη μεταβλητότητα στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Οι επενδυτές μειώνουν την έκθεση σε επικίνδυνα περιουσιακά στοιχεία και μεταφέρουν κεφάλαια στα λεγόμενα ασφαλή καταφύγια, όπως το δολάριο ΗΠΑ, ο χρυσός, τα κρατικά ομόλογα των μεγαλύτερων οικονομιών ή το ελβετικό φράγκο.

Σε περίπτωση πολέμου ΗΠΑ–Ιράν, θα μπορούσε να αναμένεται πτώση στις αγορές μετοχών, άνοδος στις τιμές των ενεργειακών πρώτων υλών, αύξηση της ζήτησης για χρυσό και μεγαλύτερη μεταβλητότητα στις συναλλαγματικές ισοτιμίες.

Οι πιο εκτεθειμένοι θα ήταν οι τομείς που εξαρτώνται από το ενεργειακό κόστος και τις παγκόσμιες μεταφορές. Ταυτόχρονα, ορισμένες ενεργειακές εταιρείες θα μπορούσαν βραχυπρόθεσμα να ωφεληθούν από την άνοδο των τιμών του πετρελαίου.

Η επίδραση στο διεθνές εμπόριο και στις αλυσίδες εφοδιασμού

Η σύγχρονη οικονομία βασίζεται σε εκτεταμένες αλυσίδες εφοδιασμού. Μια σύγκρουση στην περιοχή της Μέσης Ανατολής θα μπορούσε να διαταράξει τις θαλάσσιες μεταφορές, να αυξήσει το κόστος ναύλων, να ανεβάσει τα ασφάλιστρα και να επιμηκύνει τους χρόνους παράδοσης.

Για τις επιχειρήσεις, αυτό θα σήμαινε την ανάγκη δημιουργίας μεγαλύτερων αποθεμάτων, αναζήτησης εναλλακτικών προμηθευτών και θωράκισης απέναντι στον κίνδυνο της εφοδιαστικής. Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, αυτό θα μπορούσε να επιταχύνει την τάση περιφερειοποίησης της παραγωγής και περιορισμού της εξάρτησης από μακρινές αγορές.

Ένα τέτοιο φαινόμενο εντάσσεται στην ευρύτερη διαδικασία της αποπαγκοσμιοποίησης, δηλαδή της σταδιακής απομάκρυνσης από τη μέγιστη βελτιστοποίηση κόστους υπέρ της μεγαλύτερης ανθεκτικότητας των αλυσίδων εφοδιασμού.

Η επίδραση στο eCommerce και στο μάρκετινγκ

Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν θα είχε επίσης έμμεση επίδραση στον κλάδο του eCommerce και του διαδικτυακού μάρκετινγκ. Η αύξηση του κόστους μεταφοράς και ενέργειας θα μπορούσε να αυξήσει τις τιμές παράδοσης, το κόστος αποθήκευσης και τις τιμές των προϊόντων.

Οι καταναλωτές σε περιόδους γεωπολιτικής αβεβαιότητας συχνά περιορίζουν τις δαπάνες για διακριτική κατανάλωση και μετακινούν τον προϋπολογισμό τους προς βασικά προϊόντα. Αυτό θα σήμαινε πίεση στα ποσοστά μετατροπής, μεγαλύτερη ευαισθησία στις τιμές και ανάγκη για πιο προσεκτική διαχείριση των διαφημιστικών καμπανιών.

Στο μάρκετινγκ, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγαλύτερη σημασία της διατήρησης πελατών, της αυτοματοποίησης, της βελτιστοποίησης περιθωρίου κέρδους, της επικοινωνίας αξίας και της οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Οι εταιρείες που βασίζονται αποκλειστικά στη φθηνή διαφημιστική επισκεψιμότητα θα ήταν περισσότερο εκτεθειμένες σε πτώση της κερδοφορίας.

Οι οικονομικές κυρώσεις ως εργαλείο οικονομικού πολέμου

Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν δεν περιορίζεται στη στρατιωτική διάσταση. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο είναι οι οικονομικές κυρώσεις. Οι κυρώσεις μπορούν να περιορίζουν τις εξαγωγές, τις εισαγωγές, την πρόσβαση στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, τις επενδυτικές δυνατότητες και το εμπόριο πρώτων υλών.

Οι κυρώσεις είναι μια μορφή οικονομικής πίεσης που μπορεί να αποδυναμώνει την οικονομία του αντιπάλου χωρίς να απαιτείται η διεξαγωγή πολέμου πλήρους κλίμακας. Ταυτόχρονα, έχουν παρενέργειες για άλλα κράτη και εταιρείες που συμμετέχουν στο διεθνές εμπόριο.

Μακροπρόθεσμα, η υπερβολική χρήση των κυρώσεων μπορεί να οδηγήσει σε κατακερματισμό του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Τα κράτη που υπόκεινται σε κυρώσεις αναζητούν εναλλακτικά κανάλια πληρωμών, εμπορικούς εταίρους και συστήματα διακανονισμού.

Μήπως ο κόσμος εισέρχεται σε μια εποχή μόνιμης αστάθειας;

Οι σύγχρονες συγκρούσεις μοιάζουν όλο και πιο σπάνια με τους κλασικούς πολέμους που γνωρίσαμε από τον 20ό αιώνα. Αντί για επίσημη κήρυξη πολέμου, έχουμε οικονομική πίεση, κυβερνοεπιθέσεις, πληροφοριακές επιχειρήσεις, συγκρούσεις δι’ αντιπροσώπων, κυρώσεις και περιορισμένα στρατιωτικά πλήγματα.

Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ο κόσμος δεν βρίσκεται κατ’ ανάγκη στην αρχή ενός κλασικού Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά εισέρχεται ολοένα και πιο εμφανώς σε μια εποχή συστημικής σύγκρουσης. Πρόκειται για έναν ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων που διεξάγεται ταυτόχρονα στο στρατιωτικό, τεχνολογικό, χρηματοοικονομικό, ενεργειακό και πληροφοριακό πεδίο.

Για την οικονομία, αυτό σημαίνει υψηλότερο ασφάλιστρο κινδύνου, μεγαλύτερη μεταβλητότητα, συχνότερες διαταραχές στις προμήθειες και μεγαλύτερη σημασία της στρατηγικής ανθεκτικότητας.

Τα πιο πιθανά οικονομικά σενάρια

1. Σενάριο περιορισμένης κλιμάκωσης

Αυτό είναι το πιθανότερο σενάριο. Η σύγκρουση παραμένει περιφερειακά περιορισμένη και οι πλευρές αποφεύγουν έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας. Οι τιμές του πετρελαίου αυξάνονται βραχυπρόθεσμα, οι χρηματοπιστωτικές αγορές αντιδρούν νευρικά, αλλά μετά από κάποιο διάστημα σταθεροποιούνται.

2. Σενάριο ενεργειακού σοκ

Σε αυτό το σενάριο, προκύπτουν σοβαρές διαταραχές στη μεταφορά πετρελαίου μέσω βασικών θαλάσσιων οδών. Οι τιμές της ενέργειας αυξάνονται απότομα, ο πληθωρισμός επιταχύνεται και οι κεντρικές τράπεζες δυσκολεύονται να μειώσουν τα επιτόκια.

3. Σενάριο παγκόσμιας κλιμάκωσης

Αυτό είναι το λιγότερο ευνοϊκό και λιγότερο πιθανό σενάριο. Άλλες μεγάλες δυνάμεις εμπλέκονται στη σύγκρουση, οι επιχειρήσεις επεκτείνονται σε περισσότερες περιοχές και η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε κατάσταση βαθιάς αβεβαιότητας. Ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να οδηγήσει σε ύφεση, ισχυρή άνοδο στις τιμές των πρώτων υλών και αποσταθεροποίηση των χρηματοπιστωτικών αγορών.

Μπορούμε να μιλάμε για την αρχή του Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου;

Από επιστημονική άποψη, δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται πολύ εύκολα ο όρος Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν, ακόμη και αν είναι πολύ σοβαρή, από μόνη της δεν πληροί τα κριτήρια ενός παγκόσμιου πολέμου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η σημασία της είναι περιορισμένη.

Πρόκειται για μια σύγκρουση με υψηλό δυναμικό κλιμάκωσης, επειδή αφορά μια περιοχή στρατηγικής σημασίας για την παγκόσμια ενέργεια, εμπλέκει τη μεγαλύτερη δύναμη του κόσμου και μπορεί να επηρεάζει τα συμφέροντα πολλών κρατών ταυτόχρονα.

Πιο ακριβές θα ήταν να την περιγράψουμε ως στοιχείο μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αστάθειας, στην οποία ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων, οι περιφερειακές συγκρούσεις και ο οικονομικός πόλεμος επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο την παγκόσμια οικονομία.

Σύνοψη

Ένας πόλεμος μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη την αυτόματη αρχή του Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Για να μιλάμε για παγκόσμιο πόλεμο, η σύγκρουση θα έπρεπε να επεκταθεί σε πολλές ηπείρους, να εμπλέξει άμεσα αρκετές παγκόσμιες δυνάμεις και να οδηγήσει σε συστημική κινητοποίηση των οικονομιών.

Αυτό δεν αλλάζει το γεγονός ότι η κλιμάκωση της σύγκρουσης ΗΠΑ–Ιράν θα είχε σοβαρό αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία. Τα σημαντικότερα κανάλια επίδρασης είναι οι τιμές του πετρελαίου, ο πληθωρισμός, η πολιτική των κεντρικών τραπεζών, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι αλυσίδες εφοδιασμού, οι κυρώσεις και το παγκόσμιο εμπόριο.

Η πιθανότερη συνέπεια θα ήταν η αύξηση της αβεβαιότητας, η μεγαλύτερη μεταβλητότητα των αγορών, η πίεση στις τιμές της ενέργειας και η επιτάχυνση των διαδικασιών περιφερειοποίησης της οικονομίας. Για τις επιχειρήσεις, αυτό θα σήμαινε την ανάγκη για καλύτερη διαχείριση κινδύνου, μεγαλύτερο έλεγχο κόστους και δημιουργία πιο ανθεκτικών επιχειρηματικών μοντέλων.

Ο κόσμος πιθανότατα δεν βρίσκεται ακόμη σε έναν κλασικό Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά λειτουργεί ολοένα και πιο ξεκάθαρα σε συνθήκες διαρκούς γεωπολιτικής αντιπαλότητας, στην οποία οι περιφερειακές συγκρούσεις μπορούν να έχουν παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες.